Pareltjes in de provincie (deel 3): De grafkerk in Harkstede


Als je van Groningen door Harkstede naar Foxhol rijdt, kom je aan de linkerkant in Harkstede een bijzonder monument tegen. De oude, protestantse kerk van Harkstede. Op het eerste gezicht al en aparte gebouw wat niet direct aan een kerk doet denken vanwege de vorm. Het aantal deuren aan de voorkant en de versierde gevelstenen zijn niet gebruikelijk. Maar wat deze kerk helemaal uniek maakt zijn de gewelven onder de kerk met grafkamer.


_DSC4909Volgens Wikipedia is het de derde kerk die op deze plek is gebouwd. De eerste, middeleeuwse kerk werd in 1691 afgebroken. De toren die vroeger los stond van de eerste kerk dateert uit 1250. De huidige kerk is tegen de toren aangebouwd en werd door domineeszoon Henric Piccardt gebouwd met een driedubbele functie, namelijk een kerk, een werkkamer en een graftombe voor zichzelf, zijn vrouw Anna Elisabeth Rengers (Fraeylemaborg) en zijn nazaten.

Piccardt leidde in zijn studietijd rechten en filosofie aan de universiteit in Orléans een dubbelleven. Hij was verbonden als kamerheer aan het hof van koning Lodewijk XIV, en om zijn studie te bekostigen speelde hij Harp op straat in Parijs verkleed als bedelaar. Toen hij terug kwam in Groningen steeg hij in al snel op de maatschappelijke ladder en streefde in aanzien de Groninger adel voorbij. Hij werd onder andere het hoofd van de universiteit in Groningen. Hij woonde op de borg Klein-Martijn in Harkstede waar hij de Sint-Maartensvloed van 1686 meemaakte.

Rondleiding

Wieger Schuur, voorzitter van de restauratiecommissie, geeft een uitgebreide rondleiding en verteld dat aan de noordzijde van de kerk het graf van Jonkheer Hora Siccama van de Harkstede te vinden is. De jonkheer was de heer van de Harkstede, Siddeburen en Oostwolde (1787-1880) en had direct niets met de kerk te maken dan alleen dat hij de kerkklok had geschonken. Jhr. Mr. Hora Siccama had zeker aanzien omdat hij de grondlegger was van de aardappelmeelindustrie. Zijn graf is niet uitbundig, eerder sober. Siccama woonde na Piccardt in de Borg Klein-Martijn.

Schuur verteld dat de kelder nagenoeg op het maaiveld zit. De kerk is ruim twee meter hoger gebouwd vanwege de overstromingen in die tijd. Boven de deur van de kerk, op de zuilen in de kerk, in de glas-in-lood ramen en op het Schnitgerorgel komt overal het wapen voor van Piccardt en Rengers. Een adelaarsklauw en drie rozen. Links naast de voordeur zit nog een trap die leidt naar een klein deurtje wat toegang geeft tot de Klunderbeun, een extra loge met houten vloer die in 1824 is ingebouwd om zo ook de kerkgangers uit Scharmer toegang te verlenen. De kerk van Scharmer werd afgebroken. De beun (Gronings voor zolder) is alleen via de buitenkant te bereiken.

Aan de linkerkant van de kerk zit de werkkamer van Piccardt. Deze wordt de ‘Piccardt-beuk’ genoemd. Hier werkte en studeerde hij. De ruimte was voorzien van een eigen privétoilet en een open haard. Hoogstwaarschijnlijk was de ruimte tussen de kerk en de werkkamer ooit afgesloten met een gordijn. Opmerkelijk is het reliëf ‘de manasteen’, achterin de kerk onder het grote raam. Een afbeelding uit Exodus 16 die laat zien hoe de Israëlieten tijdens hun tocht door de woestijn ‘brood uit de hemel’ ontvingen. De kerkbanken achter in de kerk komen uit de afgebroken kerk van Scharmer en hebben een net iets andere afwerking dan de banken die Piccardt in de kerk had laten plaatsen, die hadden een duidelijke Franse Lodewijk XIV-stijl.

De preekstoel in de dooptuin is afkomstig uit de eerste, afgebroken kerk en werd aangepast zodat deze in de muur verwerkt kon worden. Wie deze preekstoel heeft vervaardigd is niet eenduidig.

Het Schnitgerorgel boven de Piccardt-beuk, vervaardigd door Arp Schnitger in 1696 wordt gezien als de Stradivarius onder de pijporgels. Echter is dit orgel destijds gerestaureerd door Eerdman in 1907. Volgens Wieger Schuur was Eerdman zowel orgelbouwer als kastelein. Het originele orgel is volgens hem door de restauratie verminkt.

_DSC4964Mausoleum

De grafkelder is bereikbaar via de rechter buitenkant waar normaliter de laatste jaren een tweedehands boekenmarkt is gevestigd. In een zijkamertje van de grafkelder staan drie grafkisten met gebalsemde lichamen van Piccardt, zijn vrouw en vermoedelijk een nichtje. Anna Elisabeth Rengers overleed op 47-jarige leeftijd in 1704, Henric Piccardt op 76-jarige leeftijd in 1712. Waarom de kinderen van Piccardt hier niet zijn begraven is niet bekend. Op het epitaaf in de grafkelder staat een afbeelding van twee jongetjes (putti) die leunen op een graf. Verder is het epitaaf versierd met oude symboliek. Zo wordt er een gebroken zuil afgebeeld wat zou staan voor een jonge en vroege dood. Via een andere deur in de grafkelder kan ook een blik worden geworpen op de middeleeuwse kerker (cachot) die onder de toren zit.

De ruimte met gewelven die onder de hele kerk doorlopen, heeft de tand des tijds redelijk goed doorstaan. De vloer is door de eeuwen heen ca. 15 centimeter verzakt op sommige plaatsen. Dit heeft deels te maken met de aardgaswinning en bodemdaling.

De originele rouwborden van Piccardt en zijn vrouw zijn te vinden in de kerk van Slochteren die ook eigendom was van Piccardt. Een schilderij van Piccardt hangt op de Fraeylemaborg.

Toren

De toren die vroeger los stond van de oude kerk is via een trap aan de buitenkant te bereiken. Via de toren komt men in de galmkamer waar de kerkklok hangt. De originele kerkklok werd in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers in beslag genomen. Deze eerste klok werd door Jonkheer Hora Siccama geschonken. Na de oorlog hebben de bewoners van Harkstede geld ingezameld om een nieuwe kerkklok te laten maken bij Van Bergen in Heiligerlee.

Via een houten trappenconstructie kan men een kijkje nemen boven op de gemetselde gewelven van de kerk en is er zelfs een mogelijkheid om via een ladder boven in de kerktoren te klimmen.

Restauratie

De kerk is vier jaar geleden aan de buitenkant gerestaureerd voor ongeveer 300.000 euro. Nu is de binnenkant van het gebouw aan de beurt. Voor de binnen restauratie is het geld bijna bij elkaar, een bedrag van 350.000 euro. De provincie heeft o.a. 180.000 euro toegezegd. Het Schnitgerorgel moet daarna gerestaureerd worden.

Aan de linkerkant van het monument is inmiddels een nieuwe, moderne kerk gebouwd door architect De Zwarte Hond uit Groningen. Het is een gezamenlijk gebouw voor zowel gereformeerde als de protestantse gemeente Harkstede-Scharmer. Het contrast tussen beide kerken is opmerkelijk. De kerkgangers hebben tegenwoordig de voorkeur voor het nieuwe gebouw en de monumentale grafkerk begint steeds meer een museale functie te krijgen.

Het bestuur van de kerk van Harstede is al in gesprek met de Stichting Oude Groninger Kerken want die hebben de kennis in huis. De stichting heeft in hun kwartaaluitgave van juli 2016 aandacht besteed aan de kerk in Harkstede en zijn oprichter.

In de zomer worden op zaterdagmiddag van 13:00 tot 16:00 rondleidingen verzorgd door vrijwilligers in en rondom de kerk. De rondleiding van ca. een uur is zeker de moeite waard en levert een schat aan informatie op.

Bronnen bij dit artikel:

  • Wikipedia
  • De gids: De Museale grafkerk van Harkstede. Tot eer van God… en van Piccardt

Andere pareltjes in de provincie:

The following two tabs change content below.
Vrijwillig werkzaam als hoofdredacteur/journalist bij de Groninger Krant sinds oktober 2013. Voorheen als freelancer bij Regiokrant Groningen, Post Online, Dagelijkse Standaard.

Comments are closed.

error: © Groninger Krant 2016
Lees vorig bericht:
Minister Kamp in overleg met LTO over bodemdaling

Tweede Kamerleden van de PvdA vragen minister Henk Kamp (EZ) om met LTO Noord te overleggen over de onduidelijkheid rond...

Sluiten