Pareltjes in de provincie (deel 10): de Pancratiuskerk van Godlinze


“De Pancratiuskerk van Godlinze is gebouwd op een oude Romeinse en de gaafste wierde van de provincie Groningen.” Dat vertelt de beheerder van de kerk, mevrouw Hoeksema – du Pui die ook rondleidingen geeft. De eerste kerk die rondom 1100 in Godlinze werd gebouwd, was er een van Duitse tuftsteen (vulkanisch gesteente). Het silhouet van de oude tuftstenen kerk is nog steeds zichtbaar in de buitenmuur van de intussen met baksteen uitgebreide en gerestaureerde kerk.


Het silhouet van de oude kerk is zichtbaar door de bewaard gebleven tuftstenen. De vrouweningang is nog duidelijk zichtbaar in de bakstenen muur. (foto: Mike Tomale)

De dure tuftsteen werd na 1250 bij de uitbreiding van de kerk niet meer per schip uit Duitsland gehaald, ‘want ons Grunningers bennen net als zeeuwen, zuneg ‘ , lacht mevr. Hoeksema – du Pui, die ook voorzitter is van de Stichting Cultureel Erfgoed Gemeente Delfzijl. De baksteentechniek (kloostermoppen) werd in de middeleeuwen door de monniken geïntroduceerd. Aan de afmeting van de tuftstenen kan men zien hoe oud ze zijn. Hoe groter de steen, hoe ouder ze zijn, legt mevr. Hoeksema – du Pui uit.

De oude ingang aan de achterkant van de huidige kerk (foto: Mike Tomale)

De oude ingang van het tuftstenen kerkje is bewaard gebleven aan de zuidoost muur van de huidige bakstenen kerk, die in de middeleeuwen twee ingangen had, een voor de vrouwen en een ingang voor de mannen die per toeval bij de restauratie in 1984 werd ontdekt. De vrouweningang werd ook wel het Noormannenpoortje genoemd. Dat kwam omdat bij het verlaten van de kerk men moest bukken voor de lage ingang en tevens boog men dus voor de Noormannen in het Noorden.

De dichtgemetselde hagioscoop (foto: Mike Tomale)

Iets verderop in de oude tuftstenen muur zit ook een dichtgemetselde hagioscoop (hagios is Grieks voor licht). Een hagioscoop was een klein venstertje wat gebruikt werd door mensen die uitgesloten waren door de kerk, zoals melaatsen en mensen die door de kerk waren geëxcommuniceerd . Ze konden dan aan de buitenkant van de kerk de dienst alsnog volgen door het kleine raampje. Ook werd in het raampje een kaars gebrand voor de doden op het kerkhof.

In 1554 laat borgvrouwe Juffer Tiake Ripperda, die aan de overkant van de weg woonde, de toren die gebouwd werd in 1250 vernieuwen en verhogen. Een eerbetoon in de vorm van een gevelsteen is aan de buitenkant van de kerk aangebracht. De rijke familie Ripperda komt oorspronkelijk uit Farmsum waar nog grafzerken van de familie te vinden zijn.

In 1979 werd De Pancratiuskerk van Godlinze door de Stichting Oude Groninger Kerken overgenomen van Kerkvoogdij Godlinze op advies van Monumentenzorg. In 1983 stelde de overheid miljoenen beschikbaar waarmee onder andere de kerken in Midwolde en Godlinze werden gerestaureerd.

De pastoriewoning achter de kerk (foto: Mike Tomale)

Achter de kerk ligt de oude hervormde pastorie die dateert in zijn huidige vorm uit de 19de eeuw . Vroeger lag er een brug over het water die de pastorie met het kerkhof verbond. In het dorp is een klassieke driehoek te vinden, namelijk de pastorie met zes treden op de stoep, de boerderij van de kerkvoogd had een stoep met vier treden en het schoolhuis van de schoolmeester kreeg twee treden op de stoep. de treden gaven de rang aan die burgers hadden binnen de gemeenschap. “De deuren bij die trappen worden alleen gebruikt voor trouw en rouw, nergens anders voor,” legt mevrouw Hoeksema – du Pui uit.

De oorspronkelijke locatie van het manneningang (foto: Mike Tomale)

Bij het openbreken van de houtenvloer binnen in de kerk tijdens de restauratie, kwam een stoepje tevoorschijn. Dat moet de manneningang zijn geweest, gelet op de verspringing in het horizontale patroon van de bakstenen. Met sleuven is aan de buitenkant van de kerk aangeven waar de oorspronkelijke manneningang heeft gezeten. Aan de onderkant van de toren zit ook nog een laag venster. Volgens mevrouw Hoeksema – du Pui weet tot op heden niemand wat de werkelijke functie hiervan was.

Mevrouw Hoeksema – du Pui voor de ingang van de kerk (foto: Mike Tomale)

Het interieur

Voor de kerkingang ligt de oude altaarsteen die tijdens de reformatie werd verwijderd uit de kerk. Gelet op het aantal kruisjes op de steen die de wonden van Christus aangaven, moest de altaarsteen langer en breder zijn geweest. In de kerktoren is een middeleeuws gewelf waar ook de ingang naar de toren is. Het onderste deel van de toren dateert uit de 13de eeuw en is in 1554 verder verhoogd. De klok in de toren wordt naar oud Gronings gebruik met oud en nieuw met de hand geluid van 12 uur ’s nachts tot zes uur ’s morgens. De dorpelingen komen tijdens oudejaarsnacht naar de kerk om elkaar onder het genot van een borreltje nieuwjaar te wensen.

Zandstenen grafzerk van pastoor Wernerus Alberti uit 1541 (foto: Mike Tomale)

Links voor de eerste banken in de kerk ligt een massieve grafsteen op de vloer.

Bisschop Johannes Knijff gaf in 1571 opdracht de kerk te herstellen in rooms-katholieke traditie. Op de meloengewelven in de kerk zijn dan ook prachtige schilderingen aangebracht. Er is voor gekozen bij de restauratie om de 16de eeuwse schilderslaag te behouden aangezien het interieur van de kerk gerestaureerd is na 1975. Voor 1975 restoreerde men terug naar de vroegst vindbare periode, in de kerk van Zeerijp is dat bijvoorbeeld de 14de eeuw. De jongere schilderingen verdwenen daardoor, vertelt mevrouw Hoeksema – du Pui. Bij het verwijderen van de pleisterlagen in de kerk van Godlinze kwam zowat de volledige 16de eeuwse schilderslaag tevoorschijn. Aan de ene kant is het nog gotisch met kerkelijke symbolen en heilige figuren terug te zien in de schilderingen en aan de andere kant de renaissancetijd met het teruggrijpen naar vroegere culturen en het afbeelden van mensen die niet heilig zijn.

Waarschijnlijk de Ierse heilige Saint Patrick afgebeeld met klavertje drie, symbool voor hoop, geloof en liefde (foto: Mike Tomale)

Op een van de afbeeldingen op het plafond in het eerste meloengewelven  is de Ierse heilige Saint Patrick afgebeeld. Volgens mevrouw Hoeksema – du Pui is er niet echt een duidelijke verklaring voor de afbeelding van een Ierse heilige in de kerk van Godlinze. In het cartouche in het middelste gewelf staat de tekst: “int iaer 1571 is desse kercke neis gere/parert unde ghestoffert bii tiden als den/ erbaren errentfeste luit klant io[n]cker unde hoveli[n]ck / toe godlinse d[ominus] io[ann]es buter ia[n]es ianse[n] peter abels kerckvogeden weren”. Daar komt de naam ‘Luit Klant’ (achterneef van Tiake Ripperda) in voor die in de borggeschiedenis van Godlinze ontbreekt. Mevrouw Hoeksema – du Pui vertelt dat sinds een paar jaar bekend is dat mijnheer Klant een piraat is geweest en op zijn reizen op de een of andere manier in Ierland in aanraking zou zijn gekomen met de heilige Patrick. Alleen dan figuurlijk, want de Ierse Saint Patrick leefde eind vierde eeuw.

De schilderingen in de kerk vinden hun oorsprong in de Griekse geschiedenis (o.a. zigzaggen van de kleuren) en de Moorse of Berberse stippeltje uit Noord Afrika, wat volgens Mevrouw Hoeksema – du Pui typerend is voor de renaissancetijd.

Het Schnitger orgel uit 1704 (foto: Mike Tomale)

Schnitger orgel
Het orgel van de kerk is in 1704 vervaardigd door Arp Schnitger en werd geschonken door Willem Alberda en zijn vrouw Berchuys. Hun familiewapens staan aan de voorzijde van de orgelgalerij. Verder zijn de engelen met trompetten aan weerszijde de handtekening van Schnitger.

Het interieur met de gele banken en preekstoel (foto: Mike Tomale)

De geel gekleurde banken in de kerk dateren uit 1794. Aan de rechterzijde staat nog een Herenbank uit 1704. In 1920 is er geprobeerd om aan de linkerkant een kopie te maken van de originele Herenbank. De preekstoel en het doophek zijn door Grashuis en Buining vervaardigd in 1794.

Achter in de kerk is nog een koor met een grafkelder. De grafzerken en plavuizen werden pas zichtbaar toen de houten vloer uit 1920 werd weggebroken. Ook in het achterste gedeelte is het meloengewelf rijkelijk beschildert. Zowel 13de eeuwse als 16de eeuwse schilderingen zijn nog duidelijk zichtbaar.

Bronnen bij dit artikel:

Andere pareltjes in de provincie:

 

The following two tabs change content below.
Vrijwillig werkzaam als hoofdredacteur/journalist bij de Groninger Krant sinds oktober 2013. Voorheen als freelancer bij Regiokrant Groningen, Post Online, Dagelijkse Standaard.

Comments are closed.

error: © Groninger Krant 2016
Lees vorig bericht:
Groninger Bodem Beweing (GBB) vanwege mensenrechten naar Genève

De GBB gaat vanwege de mensenrechten naar Genève. De voorzitter van het College van de Rechten van de Mens heeft,...

Sluiten